مقالات - پشه های کولکس -CULEX

پشه های کولکس -CULEX


 


به نام خدا


مقدمه


بيش از 3450 گونه و زير گونه از پشه ها که به 38 جنس تعلق دارند در خانواده کوليسيده قرار مي گيرند. اين خانواده به زير خانواده آنوفلينهAnophelinae ، کوليسينه Culicinae و توکسورينکايتينه Toxorhynchitinae تقسيم مي شوند. پشه ها پراکندگي جهاني دارند، در سرتاسر مناطق گرمسير و معتدل دنيا يافت مي شوند و دامنه انتشار آنها به طرف شمال تا مدار قطب شمال مي رسد. تنها منطقه اي از جهان که عاري از پشه است، قطب جنوب است(1).


مهمترين پشه هايي که انسان را نيش مي زنند و ناقل بيماري هستند به جنسهاي آنوفل Anopheles ، کولکس Culex ، آئدس  Aedes ، سورافورا Psorophora ، هماگوگوس  Haemagogus و سابيتس  Sabethes تعلق دارند(2).


گونه هاي کولکس، توانايي انتقال ووشرريا بانکروفتي و تعدادي از آربوويروسها را دارند. اهمیت کولکس ها در ایران بیشتر به خاطر ایجاد مزاحمت و گزش دردناک می باشد که علاوه بر درد و خارش ممکن است منجر به عفونتهاي ثانويه هم گردند و ازطريق نيش زدن، مزاحمتهاي جدي براي انسان فراهم مي کنند(3).


لانه هاي لاروي پشه ها بسيار متغير است و از قطعات وسيع و دائمي آبهاي راکد چون مردابها، زه آبها، شاليزارها، و ماندابها تا قطعات کوچک و موقتي نظير چاله هاي آب باران، لاشه هاي وسائل نقليه، نشت آبها، قناتها و يکسري از زيستگاههاي طبيعي از قبيل حفره هاي پر از آب ساقه درختان، سوراخ و شکاف درختان، جا پاي حيوانات، گياهان سبويي شکل و ... تشکيل مي شود.


در حال حاضر مبارزه شيميايي رايج ترين روش مبارزه با پشه ها و صدمات ناشی از فعالیت آنها مي باشد اما کاربرد حشره کشها اغلب موجب بروز مقاومت در حشرات از جمله در پشه ها خواهد شد و آلودگی های زیست محیطی را نیز بهمراه خواهد داشت(4).


همچنين مواد شيميايي پس از مصرف به طرق مختلف وارد چرخه زندگي موجودات زنده و گياهان شده و از اين طريق سلامت انسانها را با خطر جدي مواجه مي سازد. در سالهاي اخيرمشخص شده است که حشره کشها اثرات قاطع و موثري در ايجاد بيماريهاي قلبي- عروقي، انواع سرطانها، نازاييها و عقيمي در مردان و... دارند. در سالهاي اخير جهت کاهش موارد ياد شده، کاهش مصرف سموم يکي از اهداف وزارت کشاورزي است. در اين راستا تلاش مي شود جهت کنترل حشرات از روشهاي جايگزين استفاده نمود. روشهاي مختلفي مورد بررسي قرار گرفته اند که هر يک به دلايلي تاييد نشده اند. يکي از روشهاي جايگزين کاربرد روشهاي فيزيکي است. از جمله اين عوامل فيزيکي مي توان از  امواج اولتراسوند نام برد که از مدتها پيش خاصيت ميکروب کشي اين امواج در گندزدائي آب و هوا شناخته شده و بکار گرفته شده است(5).


طبق بررسيها و جستجوهاي زياد مشخص شد که متاسفانه نه تنها در کشور ما بلکه در هيچ يک از نقاط جهان، اثرات اولتراسونیک بر مراحل زيستي پشه ها که از نظر پزشکي و بهداشتي اهميت خاصي دارند، بررسي نشده است. لذا اين بررسي براي اولين بار در ايران و جهان بر روي پشه هاي Culex pipiens Complex موجود در انسکتاريوم دانشکده بهداشت انجام شد تا در صورت دستيابي به نتايج موثر بتوان کاربرد آنرا سیستم های فاضلاب برای کننترل مراحل نابالغ کولیسیده ها که در اینگونه زیستگاه رشد می کنند توصيه نمود.


 



  1. بیواکولوژی پشه های مرتبط با پساب های خانگی و صنعتی


جنس کولکس در خانواده کوليسيده و زير خانواده کوليسينه قرار مي گيرد و داراي اهميت پزشکي مي باشد. گونه هاي مختلف کولکس در مناطق گرمسيري و معتدل کره زمين پراکنده اند. بطور کلي اين پشه ها در نقاط مختلف دنيا يافت مي شوند اما در مناطق معتدل وجود ندارند(2).


پشه های کولکس کم و بیش انتشار جهانی دارند، ولی در منتهاالیه نواحی شمالی مناطق معتدله وجود ندارند .


1.1.   تخم پشه های کولکس


سلول تخم نارس پس ازترکيب شدن اسپرماتوزوئيد در ماده هاي لقاح يافته تبديل به تخمک شده و سپس تخم ها در بدن پشه ماده تشکیل میگردد(6). بعد از تخم گذاری رشد و نمو جنيني آغاز شده که بسته به شرايط محيطي بین 7 تا 14 روز تبديل به لارو مي گردد. کولکسها تخمهاي خود را در زيستگاههاي بسيار متنوعي قرار مي دهند. تخمها اغلب قهوه اي رنگ، طويل و استوانه اي هستند و بطور ايستاده در کنار هم و در سطح آب قرار مي گيرند. دسته تخم شناور ممکن است شامل 300 تخم باشد . چسب  و یا ماده چسبناکی برای متصل کردن تخم ها به یکدیگر بکار نمی رود بلکه چسبیدن آنها به علت وجود نیروی سطحی است که تخم ها را در کنار یکدیگر نگاه می دارد . عده  دیگری از پشه ها ، مانند بعضی گونه های کولیسیتا(Culiseta )  و گونه های زیرجنس کوکلتیدیا (Coquillettidia  )  از جنس مانسونیا نیز تخم خود را به صورت دسته تخم های شناور بر روی سطح آب قرار می دهند(2).


 


 


1.2.   لارو پشه های کولکس


اغلب گونه ها در آبهاي راکد چون آبگيرها، حوض ها، گودالها، نهرها و شاليزارها پرورش مي يابند. برخي از آنها در ظروفي که بدست انسان ساخته شده اند يافت مي شوند. عده کمي در سوراخ تنه درختان زيستگاه لاروي دارند و عده زيادي در محور برگ گياهان پهن برگ رشد مي کنند(2).


 لوله تنفسی یا سیفون غالباً بلند و باریک است هرچند که ممکن است کوتاه و پهن تر نیز باشد. همیشه چند جفت دسته موی تحت شکمی ( subventral tufts  ) بر روی سیفون وجود دارند . که هیچ یک از آنها در نزدیکی قاعده سیفون  مستقر نیستند . این دسته موها ممکن است کوچک و شامل فقط چندموی کوتاه و ساده باشند که در آن صورت براحتی  قابل اشتباه بوده و فقط با مطالعه دقیق لاروها در زیر میکروسکوپ قابل تشخیص هستند . این خصوصیات  لارو کولکس را از جنس مهم دیگر مجزا می سازد(2) .


 


1.3.   بالغ پشه های کولکس


غالباً سینه ، پاها و رگبالها با فلسهای تیره ( اغلب قهوه ای ) پوشیده شده اند . شکم غالباً با فلس های قهوه ای و یا سیاه پوشیده بوده ولی تعدادی فلس سفید نیز ممکن است بر روی اکثر بندها وجود داشته باشند . بالغ ها بیش از هر صفت تشخیصی برجسته ای به علت عدم دارابودن  نقش و نگار  شناخته می شوند. انتهای شکم ماده ها گرد بوده و سرسوس ها ( Cerci ) به داخل کشیده شده اند . ناخن های پنجه های پا ساده بوده و ناخن های پنجه های پاهای  عقب بسیار کوچک هستند . کلیه پنجه های پا دارای بالشتک ( pulvillus ) های کاملا رشد کرده و « گوشتالو »  هستند. از دیگر صفات وجود فلس های حاشیه ای در ناحیه آلولابال ها ( alula ) ، عدم وجود ابریشم های پس تنفسی ( postpiracular bristles  )  و عدم وجود فلس و ابریشم در ناحیه منفذ تنفسی ( Spiracular area) می باشد(2).



  1. کولکس پيپينس Complex Culex pipiens


پشه اي است که انتشار جهاني دارد و در همه قاره ها بجز قاره قطب جنوب يافت مي شود. کولکس پيپينس عامل انتقال برخي عوامل بيماريزا بخصوص انواعي از آربوويروسهاست. آنها تخم خود را بصورت دسته اي يا تک تک گذاشته و بطور کلي آبهاي حاوي مواد آلي را براي تخمريزي و رشد لارو خود ترجيح مي دهند و در سپتيک تانکها نيز بخوبي رشد مي کنند. بيماري توسط جنس ماده آنها انتقال مي يابد چون نر آنها قادر به گزش نيست. ماده براي رشد تخمها به خونخواري نياز دارد و شبها خونخواري مي کند. براي کامل شدن رشد تخمها به يک تا سه وعده خونخواري نياز است، دو تا هفت روز بطول مي انجامد تا هر وعده خون خورده شده هضم شود. وجود کولکس پيپينس، بعنوان شاخصي براي وجود آبهاي آلوده در محل است. کولکس پيپينس در حالت عادي از خون پرندگان تغذيه مي کند يا بعبارتي bird feeder   است. بعضي از گونه هاي شهري آن از پستانداران و انسان خونخواري مي کنند. اين گونه علاوه بر انتقال آربوويروسها قادر به انتقال ويروس نوعي انسفاليت بنام  St. Louis Encephalitis يا SLE   از پرنده اي  به پرنده ديگر مي باشند. بدين صورت که اگر کولکس پيپينس پرنده آلوده اي را گزيده و متعاقب آن بر روي  انسان خونخواري نمايد، احتمال انتقال ويروس از پشه آلوده به انسان وجود دارد(7).


 


2.1.   دوره زندگی


            کولکس ها تخم های خود را در زیستگاههای آبی بسیار متنوعی قرار می دهند . اغلب گونه ها در آبهای راکد مانند آبگیرها ، حوض ها ، گودال ها ، نهرها  و مزارع برنجکاری پرورش یافته ، برخی شامل کولکس پی پینز فاتیگانس در ظروفی که بدست انسان فراهم شده ( مانند قوطه های خالی کنسرو ، ظروف نگهداری آب ، بطری ها و تانگ های ذخیره آب ) یافت  می شوند . فقط معدودی از گونه ها در سوراخ تنه درختان و. عده کثیری در آب لابلای برگ پهن گیاهان  یافت می گردند . مهمترین گونه این جنس ، کولکس پی پینزفاتیگانس ، که یکی از ناقلین بیماری  فیلازیس است ،  در آب های آلوده  به مواد آلی نظیر موادگیاهی در حال پوسیدن ، زباله منازل  و مدفوع و لاروها معمولا در زهکش ها و نهرهای نیمه مسدود و « سپتیک تانک ها » یافت می گردند . کولکس پی پینزفاتیگانس پشه ای است که در رابطه با توسعه شهرنشینی و بخصوص در شهرهایی که با مشکلات دفع فاضلاب و سطح بهداشتی نامطلوب روبرو هستند مطرح بوده و در چنین شرایطی جمعیت آن بسرعت افزایش می یابد(8).


 کولکس ترای تینیورینکوس ، از ناقلین مهم بیماری آنسفالیت ژاپنی ، به طور فراوان در محیط هایی با آب تمیز تر ، بخصوص در مزارع برنجکاری رشد می یابد . البته در جنوب آسیا لارو های این گونه در آبهایی که کمی آلوده هستند ، مانند حوضچه های پرورش ماهی که بدانها کود اضافه شده ، نیز یافت می گردند.


کولکس پی پینزفاتیگانس و خیلی از گونه های دیگر کولکس پی پینزفاتیگانس استراحت قبل و بعد از خونخواری را در داخل اماکن سپری می نمایند . البته عده ای نیز غالباً در پناهگاههای خارجی استراحت می کنند(9) .


2.2.   مقاومت به آفت کشها


      در مطالعه اي در شهر تهران، تحت عنوان " بررسي تاثير حشره‌کش‌هاي ددت ، ديلدرين، پروپوکسيورومالاتيون بر روي Culex theileri و Culex pipiens جنوب تهران " مشخص شد که گونه Culex pipiens (و نيز کولکس تيلري) نسبت به ددت شديداً مقاوم شده اند(7).


مطالعاتي که توسط گلستاني روي جمعيت Cx. pipiens molestus در تهران انجام شد، نشان داد که اين گونه يک مقاومت نسبي به د.د.ت و ديلدرين دارد(10).


مطالعات انجام شده در سواحل درياي خزر توسط لطفي، نشان داده است که Cx. pipiens pipiens  شديداً به د.د.ت مقاوم است(11)


 


2.3.   مبارزه با پشه ها


پشه ها بعنوان ناقلين بسياري از بيماريهاي انساني و دامي محسوب مي شوند، برنامه کنترل پشه هاي ناقل بيماريهايي چون مالاريا، فيلاريوز، تب زرد، تب دانگ و بعضي انسفاليتهاي انساني در سطح جهاني از اهميت خاصي برخوردار است. بطوريکه در حدود 60% بيماري هاي مناطق حاره را، بيماري هاي منتقله بوسيله حشرات تشکيل ميدهند.


 بطور کلي اقدامات انجام شده براي کنترل پشه ها، در مقايسه با حشرات نيش زن ديگر، خيلي زيادتر است(12):


الف- روشهاي کنترل طبيعي يا بيولوژيک: اين روشها با آنکه در اکثر مواقع از روشهاي مهم مبارزه محسوب مي شوند ولي در واقع کمتر جنبه طبيعي دارند. در اين شيوه بايد وفور جمعيت موجودات شکارچي، انگلها و يا عوامل بيماريزا را در لانه هاي لاروي بمقدار زيادي افزايش داد تا بتوانند ارزش مبارزه پيدا کنند و يا اينکه عوامل مزبور را در صورتيکه از قبل در زيستگاه لاروي نبوده اند، وارد زيستگاه لاروي کرد. بدين ترتيب چنين دستکاري در محيط زيست لاروي نمي تواند در گروه روشهاي مبارزه طبيعي قرار گيرد. اعمال و استمرار اين روشها در محيط در مقايسه با بکارگيري حشره کشها خيلي مشکل است.


در هنگام استفاده از موجودات شکارچي، احتمال اينکه فقط لارو يا شفيره پشه ها شکار شوند، خيلي کم است. از طرفي شکارچي ها ممکن است به حشرات مفيد و بي ضرر نيز صدمه زده و آنها را از بين ببرند. بطور خلاصه روش کنترل بيولوژيک در زمان کوتاه، نمي تواند به وضع مطلوبي برسد و براي نيل به هدف، چندين روز و حتي چندين ماه عمليات مبارزه لازم است و بطور کلي اين روشها طولاني مدت مي باشند.


ب- کنترل ژنتيکي: يکي از روشهاي متداول کنترل ژنتيک، رهاسازي نرهاي عقيم پرورش يافته در محيط آزمايشگاه به جمعيت پشه هاست. در اين روش، تکثير، پرورش و عقيم سازي پشه ها مشکلات فني و اجرايي زيادي دارد و بخاطر وجود چنين مشکلاتي از آن در کنترل پشه ها استقبال نمي شود. ناسازگاري سيتوپلاسمي، تبادل قطعات کروموزومي، وارد کردن ژنهاي دستکاري شده به جمعيت پشه ها و تحريف ميتوزي که منجر به توليد پشه هاي نر مي شود، از ساير روشهاي کنترل ژنتيک مي باشد. بکلي شيوه هاي مبارزه ژنتيک ساده نيستند و مشکلات اجرايي زيادي در مقايسه با بکارگيري حشره کشها دارند.


مطالعاتي که تابحال انجام شده است موءيد اين است که اغلب روشهاي مبارزه که تاکنون به آنها اشاره شد، بر عليه پشه هاي کوليسينه موثرمي باشد، در صورتيکه براي مبارزه با لارو پشه هاي آنوفل، بکارگيري لاروکشهاي شيميايي مناسب تر است.


ج- حشره کشهاي شيميايي: اين مواد شيميايي كه تحت نام كلي آفت کش ها  مطرح مي باشند مكانيزم اثر(Mode of action)  خاصي دارند. مبارزه با پشه بالغ با روش سمپاشي ابقائي و در مواردي آغشته سازي پشه بند ها به حشره کش هاي پايروتروئيد مي باشد که هريک معايب و مزايايي دارند. بطور مثال اعمال و استمرار روشهاي کنترل طبيعي در محيط، در مقايسه با بکارگيري حشره کشها  مشکل است و مشکلات اجرايي زيادي در بکارگيري حشره کشها وجود دارند. استفاده از حشره کشهاي شيميايي در امر مبارزه با ناقلين، اگرچه نتايج بسيار مفيدي در حذف مالاريا در نقاطي از کشور داشته، ليکن کاربرد طولاني مدت حشره کش ها، احتمال پيدايش مقاومت به سموم در ناقلين را افزايش مي دهد. استفاده از حشره کشهاي شيميايي در امر مبارزه با ناقلين، گرچه نشانگر نتايج بسيار مفيدي بوده، ليکن مشکلات عمده اي را نيز بهمراه داشته است از جمله پيدايش مقاومت در ناقلين بيماريها به موادي چون DDT, HCH ، ديلدرين و مالاتيون. افزايش روزافزون مقاومت نسبت به حشره کشهاي جديدتر مثل کارباماتها و پيرتروئيدهاي سنتتيک، کم علاقگي شرکتها و کارخانجات در صرف هزينه هاي گزاف و تهيه بودجه جهت تحقيقات و مطالعات در مورد حشره کشهاي شيميايي تازه و ارائه آنها به بازار، آلودگي شيميايي محيط زيست و تاثيرات سوء بعضي از سموم برروي انسان و حيوانات، از جمله عواملي هستند که دستيابي به روشهاي ديگر مبارزه را الزامي نموده است(13-14).


د- روشهاي کنترل فيزيكي: از سوي ديگر از آنجاييكه اين ناقلين وابستگي شديدي به عوامل فيزيكي محيط مانند دما، رطوبت و تابش نور خورشيد دارند، هر گونه تغيير در اين عوامل مي تواند به طغيانهاي جمعيتي آنها منجر شود.


در عين حال از تغييرات عوامل فيزيكي مي توان به عنوان عاملي در مبارزه و برنامه هاي كنترل استفاده کرد.


پر کردن، زه کشي و کاستن زيستگاههاي لاروي از اين دسته روشهاي مبارزه هستند. اين روشها با آنکه اثر دائمي در کنترل پشه ها دارند و براي هميشه مانع رشد لاروها مي شود اما در هر شرايطي، قابليت اجرايي ندارد. بطور مثال پر کردن تمامي قطعات کوچک آبهاي راکد ممکن نيست و نيز زه کشي قطعات بزرگ و دائمي آب پر هزينه است. هنگامي که از بين بردن لانه هاي لاروي پشه ها مقدور نباشد، با ايجاد تغييرات مختصر در وضعيت فيزيکي، مي توان  محيط نامساعدي براي رشد و نمو لارو ايجاد کرد. بطور مثال با افزايش سرعت جريان آب مي توان از ايجاد ماندابهاي کوچک که محيط پرورش لارو پشه ها هستند، جلوگيري کرد. اما ايجاد تغيير در زيستگاههاي لاروي ممکن است محيط مساعدي براي برخي گونه ها که در آنجا حضور نداشته اند يا جمعيت بسيار محدودي داشته اند، ايجاد کند. در ضمن زيستگاههاي نامساعد لاروي نمي تواند همه پشه ها را بطور کامل از بين ببرد.


همچنین استفاده از امواج اولتراسونیک، پرتوهای UV   پرتوهای یون ساز و سایر پرتوهای غیر یون ساز می تواند کاربرد داشته باشد.


منابع و مآخذ:


1-      Service, M.W. Medical entomology; for students._ London: Chapman & Hall, 1996, pp 1-104


 


2-      M.W., Service (1993) Mosquito(Culicidae), Medical Insect and Arachnids (ed. by R.P.Lane and R.W.Crosskey), Chapman & Hall, London


 


3-      Naficy K, Saidi S (1970) Serological survey on viral antibodies in iran. Trop Geog Med. 2: 183-188


 


4-      (2002) Third annual meeting African Network on vector resistance. Regional Office for Africa Division of Prevention and Control of Communicable Diseases. 31 pp.


 


5-      Schafer MP, Kujundzic E, Moss CE, Miller SL. (2008) Method for estimating ultraviolet germicidal fluence rates in a hospital room. Infect Control Hosp Epidemiol. 29(11):1042-7


 


6-      سرويس م.و.(1370). کليات حشره شناسي پزشکي. چاپ سوم. ترجمه: زعيم م، سيدي رشتي س. م. ع، صائبي م. ا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران؛ ص: 110-45.


7-      گلستاني، جمشيد و همکاران، گزارش مطالعات درباره کولکس شهر تهران، سال 1344، نشريه انستيتو تحقيقات بهداشتي 1، ت.ب.شماره1491


 


8-      Azari-Hamidian S, Yaghoobi-Ershadi MR, Javadian E (2002a) The distribution and larval habitat characteristics of mosquitoes (Diptera: Culicidae) in Rasht County (Guilan Province, Iran). Modarres J Med Sci. 4: 87-96


 


9-      Harbach RE (1988) The Mosquitoes of the Subgenus Culex in Southwestern Asia and Egypt (Diptera: Culicidae). Contrib Am Entomol Inst. 24: 240-241.


 


10-  بيژن جانبخش، منصور نظري، بررسي تاثير حشره‌کش‌هاي ددت ، ديلدرين، پروپوکسيورومالاتيون بر روي Culex theileri  و Culex pipiens جنوب تهران، 1991 ، مجله پزشکي اروميه, سال 11 ، شماره 1،   صفحات 19-13


11-  Lotfi, M.D. , Manouchehri, A.V. and Yazdanpanah, 1975, Resistance of Culex pipiens pipiens to DDT in Northern Iran, Bulletin de La Societe de Pathologie Exotique. 68:91-93


 


12-  Curtis, C. F., J. Myamba and T. J. Wilkes, Comparison of different insecticides and fabrics for anti-mosquito bednets and curtains. Med. Vet. Entomol., 10: 1-11, 1996


 


13-  Rozendaal, Jan A. (1997) Vector Control: methods for use by individuals and communities. World Health Organization.


 


 


 


14-  WHO (2002) Third annual meeting African Network on vector resistance. Regional Office for Africa Division of Prevention and Control of Communicable Diseases. Pp: 31


 


15-  Mason T. J. et al., (2002). Uses of ultrasound in the biological decontamination o fwater. Ultrasonics Sonochemistry. Vol. 10 pp: 59-76


 


16-  Hoffman j. (1996). Removal of microcrystic toxins in water purification processes. Water SA pp: 58-60


  


website:kiagreen.com
email:info@kiagreen.com

1397/07/18
فارسی / English